Vorming van mentale modellen in non-lineaire leesprocessen

  • Ummelen, M.M.N., (Researcher)

    Project: Research project

    Description

    In het geval van een lineair leesproces (bijvoorbeeld in een roman of een achtergrondartikel in de krant) begint de lezer aan het begin van de tekst, leest de tekst verder zonder noemenswaardige sprongen voor- of achteruit, en stopt aan het eind. Een non-lineair leesproces (bijvoorbeeld in een software-handleiding of een WWW-document) kenmerkt zich daarentegen door zoeken, op een schijnbaar willekeurige plaats in de tekst beginnen, veel en grote sprongen voor- en achteruit, schakelen tussen tekst en andere taken buiten de tekst, en op een schijnbaar willekeurig moment weer ophouden.

    Meestal verschillen niet alleen de strategie�n, maar ook de doelen van lineaire en non-lineaire lezers: de eerste groep leest om zich te vermaken, of voor algemene, niet-gerichte kennisverwervingsdoelen; de laatste groep gebruikt de tekst doorgaans om specifieke informatie te verzamelen die nodig is voor het uitvoeren van een taak buiten de tekst. Non-lineair lezen gaat meestal gepaard met het het uitvoeren van handelingen of het direct realiseren van concrete doelen buiten de tekst. Er kan daarbij ook sprake zijn van kennisverwerving, met name als taken vaker dan eens worden uitgevoerd.

    Er is in de afgelopen twee decennia in toenemende mate onderzoek verricht naar non-lineair lezen in verschillende contexten. Over veel onderdelen zijn gegevens verzameld, bijvoorbeeld over zoekvragen en zoekstrategie�n van handleidinglezers, over de volgorde van informatieselectie in handleidingen en hypertext, en over effecten van tekstvariabelen op de vindbaarheid van informatie. Er zijn een aantal modellen van informatiezoekend gedrag voorgesteld (Kern, 1985; Guthrie, 1988).

    De moeilijkheid is, dat het onderzoek nog tamelijk versnipperd is. Binnen de categorie non-lineaire leesprocessen kunnen verschillende leesdoelen een rol spelen, zoals lezen om te (leren) doen; lezen om beslissingen te nemen; lezen om een standpunt te kunnen bepalen; lezen om informatie in andere (b.v. schrijf)taken te integreren; lezen om informatie door te geven. De verwachting is dat bij elk leesdoel het leesproces zijn eigen verloop zal kennen, dat de mentale modelvorming anders zal verlopen en dat verschillende soorten mentale modellen het resultaat zullen zijn (in de literatuur is er bijvoorbeeld sprake van �surrogate models' en �task-action mapping models', en van representaties op verschillende niveau's: letterlijk, functioneel, situationeel). In het tot nog toe bekende onderzoek hebben resultaten veelal betrekking op ��n bepaald type leesdoel. Ook de onderzoeken naar verschillende fasen van het proces (informatie zoeken, lokaliseren, lezen, verwerken, uitvoeren, lange-termijn herinnering) zijn nog niet of nauwelijks ge�ntegreerd.

    Om die redenen hebben de tot nog toe bekende data en modellen nog niet geresulteerd in een vastomlijnd idee van het verloop van non-lineaire leesprocessen, van de factoren (in lezer, tekst en taak) die die processen be�nvloeden, en van de mentale representaties die er het resultaat van zijn. Toch dringt die vraag zich steeds sterker op: zowel in de groeiende hoeveelheid onderzoek naar instructieve teksten als in relatief nieuw onderzoek naar het lezen van elektronische documenten is er behoefte aan een dergelijk theoretisch kader (zie o.a. Rouet & Tricot, 1996).

    Uitwerking van de probleemstelling

    Dit project beoogt een bijdrage daaraan te leveren door, uitgesplitst naar diverse leesdoelen, de volgende drie onderzoeksvragen te beantwoorden in de periode 2001 � 2003:
    - Hoe verlopen non-lineaire leesprocessen? Welke fasen en strategie�n zijn daarbinnen te onderscheiden?
    - Welke soorten representaties van taak en tekst bouwen mensen op basis van non-lineaire leesprocessen en hoe verloopt die representatievorming?
    - Welke tekstkenmerken op het gebied van inhoud en structuur be�nvloeden het non-lineaire leesproces en het daaruit resulterende mentale model, en op welke manier?

    De vragen zullen worden beantwoord door observatie-onderzoek en (veld)experimenten.


    Het beoogde projectresultaat na beantwoording van de deelvragen is een model van mentale modelvorming bij non-lineair lezen.

    Praktische relevantie

    Schrijvers van teksten voor non-lineaire leesprocessen kunnen het proces van lezen en kennisverwerven veel minder sturen dan schrijvers van romans, of van traditionele leerboeken, omdat ze niet weten in welke volgorde de lezer de informatie zal opnemen, en wat hij zal overslaan. Toch moeten teksten voor non-lineaire leesprocessen functioneel zijn, niet alleen in termen van initi�le taakondersteuning, maar ook van kennisvorming op langere termijn. Schrijvers van teksten voor non-lineaire leesprocessen hebben dus behoefte aan kennis van die leesprocessen en de factoren in de tekst die daar invloed op uitoefenen.

    StatusFinished
    Effective start/end date1/10/001/01/04