De notaris als poortwachter van de integriteit van het belastingrecht

Zonder belastingen werkelijke maatschappelijke samenwerking illusoir is. Ieder wordt geboren in een maatschappij die de vrucht is van de samenwerking van generaties voor hem of haar. Het samen handelen van die talloze individuen geeft vervolgens vorm aan de huidige maatschappij en legt fundamenten voor de toekomst. Belastingen dragen daaraan bij omdat ze de overheid in staat stellen een duurzame maatschappij te ondersteunen met tal van publieke goederen en voorzieningen. Het respecteren en bewaken van de integriteit van het belastingsysteem is ieders maatschappelijke verantwoordelijkheid – zij het in verschillende mate. De centrale vraag is dan hoe die maatschappelijke verantwoordelijkheid zich vertaalt voor de notaris als fiscale poortwachter. Poortwachters zijn bewakers of hoeders van iets. Van de poort die toegang geeft tot een gebouw waar wij trots op willen kunnen zijn en dat bepaalde fundamentele waarden en beginselen belichaamt. Dit preadvies wil prikkelen tot nadenken over dergelijke vragen. Om prangende morele kwesties duidelijk te maken, worden enige voorbeelden gebruikt die waarschijnlijk niet representatief zijn voor de dagelijkse notariële praktijk. Vaak is fiscale advisering moreel niet problematisch, maar de voorbeelden illustreren dat alertheid is vereist. De structuur van dit preadvies is als volgt. Eerst komen het morele karakter van belastingen en de morele plicht fiscaal bij te dragen aan bod. Aansluitend behandel ik de vraag of belasting betalen enkel als een juridische (wettelijke) plicht kan worden beschouwd. Ik onderzoek dan waar de uiterste grens van die wettelijke plicht ligt (fraus legis). Vervolgens betoog ik dat elke interpretatie van de belastingwet maatschappelijke gevolgen heeft en derhalve een morele dimensie kent. Dit kleurt de vrijheid van belastingplichtigen om de fiscaal voordeligste weg te mogen kiezen. Die vrijheid is namelijk niet grenzeloos. Naar believen belasting (niet) betalen door handig gebruik van het (belasting)recht staat op gespannen voet met het betalen van een eerlijke bijdrage. Ik bepleit dan een ‘ex negativo’ benadering van fair share: kiezen voor belastingminimalisatie is (in beginsel) geen moreel verantwoord gedrag. Vervolgens onderzoek ik de hybride positie van de notaris, als ambtenaar en als ondernemer (met name als fiscaal adviseur). Wat houdt dat ambt in en welke mate van maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt er van hem (haar) verwacht? Wat houdt zijn (haar) professionele ethiek in en in welke mate kan die bijdragen aan het vertrouwen in de beroepsgroep? Ik laat vervolgens zien dat bij andere financieel dienstverleners, zoals banken en belastingadviseurs, gedragscodes worden aangescherpt waardoor tot uitdrukking wordt gebracht dat men in de advisering ethische en maatschappelijke gevolgen dient te verdisconteren. Zij nemen zo meer verantwoordelijkheid voor de integriteit van het belastingstelsel. Een gedragscode zou ook voor het notariaat concretere richtlijnen en factoren kunnen bevatten met betrekking tot fiscale adviezen.