Gedwongen worden om vrij te zijn? Rousseaus Het maatschappelijk verdrag als constitutionele fictie

Jean-Jacqcues Rousseau is vaak weggezet als wegbereider van autocratisch of zelfs totalitair denken. Als bewijs daartoe wordt dan onder meer een frase uit zijn ‘Het maatschappelijk verdrag’ aangehaald. Daarin lezen we ‘dat alwie zal weigeren te gehoorzamen aan de algemene wil, er door het hele lichaam toe gedwongen zal worden’ (Boek I, 7). Maar wat is de betekenis van die frase? De auteur beargumenteert dat Rousseau niet vanzelfsprekend als een autoritaire ideoloog kan worden weggezet, en ook niet als iemand die overheidsdwang vanzelfsprekend acht voor het nastreven van zijn doelstellingen. Veeleer moet hij worden begrepen als auteur van ‘constitutionele fictie’, een benadering die de auteur hier begrijpt als een denkstrategie om de fundamenten van onze democratie bloot te leggen en die ons ook in staat stelt de actuele verschijningsvorm ervan te beoordelen.