The conservative embrace of progressive values: On the intellectual origins of the swing to the right in Dutch politics

De observatie dat rond de eeuwwisseling sprake is van een breekpunt in de Nederlandse politieke cultuur wordt inmiddels tot de dooddoeners van het publieke debat gerekend. De bliksemsnelle opkomst en dramatische moord van Pim Fortuyn resulteerde in een verbluffende verkiezingsoverwinning van zijn partij, de Lijst Pim Fortuyn (LPF), in wat algemeen bekend is komen te staan als de Fortuyn-revolte. Sindsdien zijn identiteit, immigratie en law and order de dominante thema’s van het publieke debat. Het was het begin van de Nederlandse culture wars, een strijdterrein waar conservatieve voorstanders van een strenger immigratie- en integratiebeleid de degens kruisten met prudente progressieven.
Dit proefschrift is een ideologiestudie van de Fortuyn-revolte. De vraag die centraal staat is hoe deze cultuuromslag begrepen kan worden in ideologische zin. Tot dusver hebben onderzoekers bovenal het populisme gebruikt als lens om de politieke transformatie in Nederland te duiden. Het is een focus die de nadruk legt op stijl, techniek en retoriek, maar weinig oog heeft voor ideeën. Niet de bovenkamer maar de onderbuik, niet ideeën maar de empirische werkelijkheid van de ‘man op straat’ werd gezien als doorslaggevende factor, verder versterkt door de nieuwe macht van de media en het persoonlijke charisma van de populistische leider.
Dit proefschrift gaat tegen de stroom in en richt zich op intellectuele bronnen van de Fortuyn-revolte. Daarbij wordt een ruimer conceptueel vangnet gehanteerd dan wat gebruikelijk is in bestaande studies. Politieke leiders zoals Frits Bolkestein, Pim Fortuyn, Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders, zo luidt de stelling, zijn enkel de meest zichtbare exponenten van een breder conservatieve stroming, aangeduid als Nieuw Rechts. De term ‘Nieuw Rechts’ kwam in omloop in de VS en het VK om de conservatieve bewegingen aan te duiden die tegelijkertijd opkwamen met Nieuw Links in de jaren zestig en zeventig. De politiek van Thatcher en Reagan wordt wel gezien als het hoogtepunt van Nieuw Rechts. De centrale these van deze studie is dat de draai naar rechts in de Nederlandse politiek langs soortgelijke lijnen te begrijpen is, als een verlate pendant van de conservatieve backlash die zich in de Anglo-Amerikaanse context al eerder ontspon.